Giriş Tarihi : Son Güncelleme :
Ege'nin en köklü yerleşimlerinden biri olan; doğası, yemekleri, tarihiyle büyüleyen İzmir'de birçok ilçe adı, yüzyıllar boyunca farklı medeniyetlerin bıraktığı izlerden doğdu.
Kimi ilçenin adı antik bir kentten, kimi bir Türkmen beyinden, kimi bölgede yaşayan halkların kullandığı sözcüklerden, kimi ise bir Türkmen beyinden gelirken birbirinden ilginç hikâyeleri Yeni Asır okuyucuları için derledik. Peki, İzmir'in ilçelerinin adı nereden geliyor?
ALİAĞA ADINI NEREDEN ALIYOR?
İzmir'in kuzeyindeki ilçelerden biri olan Aliağa, adını bölgede çiftliği bulunan Ali Ağa'dan alıyor. İlçenin kuruluş geçmişinin 4. Murat dönemine kadar uzandığı biliniyor. Rivayete göre Ali Ağa, işlediği bir suç nedeniyle İstanbul'da idama mahkûm edilir. Ancak Avustralyalı Baltacı Edwars'ın girişimleriyle ölüm cezasından kurtulur. Bunun üzerine Ali Ağa, adının yaşatılması şartıyla çiftliğini Edwars'a bırakır.
BALÇOVA ADINI NEREDEN ALIYOR?
Balçova'nın adının geçmişinin, bölgenin coğrafi yapısına dayandığı iddia edilir. Eskiden 'Ayesefit' adıyla anılan yerleşimin ismi, köy arazisinin büyük bölümünün balçıkla kaplı olması nedeniyle önce "Balçık Havi" olarak değiştirildi. Zaman içerisinde halk arasında söylene söylene dönüşen bu ifade, önce 'Balçık Ova' daha sonra 'Balçova' adına dönüştü.
BAYINDIR ADINI NEREDEN ALIYOR?
Bu kadim ilçenin yerleşim geçmişinin Bizans dönemine kadar uzandığı bilinirken, ilçenin adını Selçukluların Anadolu'ya gelişinin ardından bölgeye yerleşen Bayındır Türkmen Boyu vermiştir.
BAYRAKLI ADINI NEREDEN ALIYOR?
Bayraklı adının kökenine ilişkin en yaygın rivayetlerden biri, Osmanlı dönemindeki Türk denizcileri ve korsanlarla ilişkilendiriliyor. Rivayete göre Batı Anadolu kıyılarını insan kaynağı olarak kullanan denizciler, her yıl İzmir'e gelerek bayrak açıp levent toplardı. Açılan bayraklar ve burada toplanan gönüllüler nedeniyle yörenin adının zamanla 'Bayraklı' olarak kaldığı rivayet ediliyor.
BERGAMA ADINI NEREDEN ALIYOR?
Bergama'nın adının kökeni, Helen döneminden çok daha eskiye dayanıyor. Tarihsel kaynaklara göre Batı Anadolu'da Helenlerden önce Pelasglar ve Luvi halkları yaşamaktaydı. O dönemde kentin adının "Parg-a-uma" olarak kullanıldığı belirtiliyor. "Perg" ya da "Berg" sözcüğünün kale ya da burç anlamına geldiği, "uma" ifadesinin ise "halk" anlamı taşıdığı ifade ediliyor. Zamanla Helenleşme süreciyle birlikte bu isim "Pergamon"a dönüşürken, bugünkü "Bergama" adının ise ilk kullanım biçimi olan "Pargauma"ya daha yakın olduğu değerlendiriliyor.
BEYDAĞ ADINI NEREDEN ALIYOR?
Beydağ'ın adının geçmişi antik dönemlere kadar uzanıyor. Helen dilinde 'eski kent' anlamına gelen 'Palaipohs' ifadesinin, bölgede uzun yıllar farklı biçimlerde kullanıldığı belirtiliyor. Osmanlı dönemine kadar yerleşimin adı; Palyapolis, Nikapolis, Paloeopolis gibi çeşitli şekillerde anıldı. Bu adın halk arasında zamanla değişerek "Balyambolu" biçiminde kullanıldığı, daha sonra ise bugünkü 'Beydağ' adına dönüştüğü ifade ediliyor.
BORNOVA ADINI NEREDEN ALIYOR?
Bornova'nın isminin nereden geldiğiyle ilgili farklı rivayetler mevcut.
Kimi kaynakta bilinen en eski adı "Birun-u Abad" olarak geçiyor. Yerleşimin Hellenistik Çağ'da başladığı belirtilirken, Osmanlı kayıtlarında da "Birunabad" şeklinde yer aldığı ifade ediliyor. Bu nedenle "Birunabad" adının, daha eski bir ismin zamanla değişime uğramış ya da farklı biçimde aktarılmış bir hali olabileceği değerlendiriliyor.
Bir diğer kaynakta ise adın başlangıçta "Burunova" şeklinde kullanıldığı öne sürülüyor.
BUCA ADINI NEREDEN ALIYOR?
Buca adının kökeni kesin bir bilgiye dayanmayıp, farklı rivayetlerle açıklanıyor. Bazı araştırmalara göre "RUZA" adlı bir köy adının zaman içinde Buca'ya evrilmiş olabileceğini savunuyor. Ayrıca bölgede büyük toprak sahibi olduğu düşünülen "Vuza" ya da "Vuzas" isimli bir kişinin adının da yerleşim adına kaynaklık etmiş olabileceği belirtiliyor.
Buca ismi Batı literatüründe tarih boyunca BOUDJA, BUDJIA, BOUGIEH ve BORJA gibi farklı biçimlerde yazıldı. İlçenin adının resmi kayıtlarda ilk kez 1688 yılında, Fransız Konsolosluğu'nun deprem nedeniyle Buca'ya taşınması sırasında geçtiği ifade ediliyor.
ÇEŞME ADINI NEREDEN ALIYOR?
Çeşme'nin adı, bölgedeki su kaynaklarının bolluğuna dayanıyor. Tarih boyunca çevresinde çok sayıda doğal kaynak suyu bulunan yerleşimde, zamanla artan ve buz gibi akan suların çevresine yapılan çeşmeler dikkat çekmişti. Sürekli akan bu kaynakların etrafına çeşme yaptırma geleneği, yalnızca günümüzde değil geçmişte de yaygın bir uygulamaydı. Bu nedenle bölge, karakteristik su yapısından esinlenilerek "Çeşme" adıyla anılmaya başladı.
ÇİĞLİ ADINI NEREDEN ALIYOR?
Çiğli'nin adının kökeni, bölgenin doğal yapısıyla ilişkilendiriliyor. Eski dönemlerde ilçenin büyük bölümünün bataklık ve sazlık alanlardan oluştuğu, denize yakınlığı nedeniyle yeşil alanlarda sıkça çiğ oluştuğu ifade ediliyor. Bu nedenle bölgeye ilk yerleşenler tarafından "Çiğli" adının verildiği ve ismin zamanla bu haliyle yerleştiği belirtiliyor.
DİKİLİ ADINI NEREDEN ALIYOR?
Bu ilçenin adının kökeninin, bölgedeki zeytin tarımıyla bağlantılı olduğu rivayet ediliyor. Buna göre zeytin ağaçlarının dikildiği alanlar için kullanılan "dikmelik" ifadesinin zamanla değişime uğrayarak "Dikili"ye dönüştüğü düşünülüyor.
FOÇA ADINI NEREDEN ALIYOR?
Foça, İzmir'in kuzeyinde yer alan önemli bir sahil ilçesidir. Antik Çağ'da bir İyon yerleşimi olarak ortaya çıkan kent, bölgede yoğun olarak görülen foklardan dolayı "Phokaia" adını almıştır. Zaman içinde bu isim değişerek ve sadeleşerek günümüze "Foça" şeklinde ulaşmıştır.
GAZİEMİR ADINI NEREDEN ALIYOR?
Gaziemir'in adı, bölgenin tarihsel geçmişiyle ilişkilendirilerek açıklanıyor. Günümüzde Gaziemir'in bulunduğu yerleşim, geçmişte "Seydiköy" olarak biliniyordu.
İsmin kökenine dair yaygın görüşlerden biri, bölgenin Aydınoğulları döneminde yaşamış olan Gazi Umur Bey'e dayandığı yönünde. Gazi Umur Bey'e atfen "Gazi Umur" adını aldığı, zaman içinde bu ifadenin değişerek ve halk dilinde dönüşerek "Gaziemir" şeklinde yaygınlaştığı ifade ediliyor.
GÜZELBAHÇE ADINI NEREDEN ALIYOR?
Güzelbahçe'nin adının geçmişi, antik dönem yerleşimlerine kadar uzanıyor. M.Ö. 7. yüzyılda bölgede kurulan Klazomenia kentinin isminin zamanla halk arasında değişerek "Klizman" şeklini aldığı belirtiliyor.
Cumhuriyet döneminde ise yerleşim adında yeniden değişikliğe gidildiği görülüyor. 1936 yılında bölgeyi ziyaret eden Vali Kazım Dirik'in önerisiyle, Kurtuluş Savaşı'nda yaşanan olaylara ve toprağın renginin kızıllığına atıfla "Kızılbahçe" ismi kullanılmaya başlandı. Ancak ilerleyen yıllarda "kızıl" ifadesine yönelik oluşan tepkiler nedeniyle, 1954'te belediyenin kuruluş sürecinde isim bir kez daha değiştirilerek bugünkü "Güzelbahçe" adını aldı.
KARABAĞLAR ADINI NEREDEN ALIYOR?
Karabağlar, İzmir'in en eski yerleşim alanlarından biri olarak kabul ediliyor. Yaklaşık 200 yıl önce Emrez ve Aktepe çevresinin kara üzüm bağlarıyla kaplı olduğu, bölgede ise yalnızca az sayıda ailenin bağları, çiftlikleri ve bağ evlerinin bulunduğu belirtiliyor.
Bu yoğun bağcılık faaliyetleri nedeniyle bölgenin zamanla "kara bağlar" olarak anıldığı, daha sonra halk dilinde dönüşerek bugünkü "Karabağlar" adına evrildiği ifade ediliyor.
KARABURUN ADINI NEREDEN ALIYOR?
Karaburun'un adının kökenine ilişkin farklı görüşler bulunuyor. En eski varsayımlardan biri, yarımadanın tarihsel kayıtlarda "Capo Calaberno" olarak geçmesinin zamanla fonetik değişime uğrayarak bugünkü isme dönüştüğü yönünde.
Bir başka rivayette, bölgeye deniz yoluyla ilk yaklaşımda görülen "Kömür Burnu" olarak adlandırılan mevkinin koyu renkli kayalıklarından yola çıkılarak "Karaburun" isminin verildiği anlatılıyor.
KARŞIYAKA ADINI NEREDEN ALIYOR?
Karşıyaka'nın eski adlarından biri olarak "Kordelya" ismi de çeşitli kaynaklarda yer alıyor. Bu ismin kökenine dair anlatılara göre, Fransızca "Coeur de Lion" (Aslan Yürekli) ifadesinden türediği ve III. Haçlı Seferi sırasında Aslan Yürekli Richard'ın ordularının bölgede konaklamasıyla ilişkilendirildiği öne sürülüyor. Zaman içinde "Coeur de Lion" ifadesinin fonetik değişimlerle "Cordelion", "Cordelieu" ve "Kordelya" biçimlerine dönüştüğü, daha sonra ise yerleşimin karşı kıyıda yer alması nedeniyle "Karşıyaka" adını aldığı ifade ediliyor.
KEMALPAŞA ADINI NEREDEN ALIYOR?
Kemalpaşa'nın adı, Kurtuluş Savaşı'nın son dönemine dayanan tarihsel bir olaya bağlanıyor. 9 Eylül 1922 akşamı Mustafa Kemal Paşa'nın bu bölgede konakladığı kabul ediliyor. Bu önemli ziyaretin ardından yerleşimin adı, zaman içinde değiştirilerek "Kemalpaşa" olarak kullanılmaya başlanmıştır.
KINIK ADINI NEREDEN ALIYOR?
Kınık'ın adı hem tarihsel hem de kültürel köklere dayanıyor. Bazı tarihçilere göre "Kınık" kelimesi anlam olarak "nerede olsa azizdir" ifadesiyle ilişkilendiriliyor. Bununla birlikte ilçenin adının asıl kaynağı, Oğuz Türklerinin Bozoklar koluna bağlı Kınık boyuna dayanıyor.
KİRAZ ADINI NEREDEN ALIYOR?
Kiraz'ın adı, antik dönemlerden Cumhuriyet'e uzanan uzun bir tarihsel değişim sürecinin ürünü olarak değerlendiriliyor.
M.Ö. 8. yüzyılda İonlar tarafından bölgeye "Klaos" ya da "Kleos" adı verildiği, bu ismin "kışın sert soğuktan koruyan kışlık barınak" anlamına geldiği ifade ediliyor. Bizans döneminde ise bölgenin "Çanak ova" anlamına gelen "Kilas" veya "Kilos" adıyla anıldığı, daha sonraki dönemlerde ise "Kilbis" ve "Koloe/Kolose" gibi farklı biçimlere dönüştüğü belirtiliyor.
Cumhuriyet döneminde 1948 yılında ilçe statüsü kazanan yerleşime, bu tarihsel adlardan farklı olarak "Kiraz" isminin verildiği ve bugünkü adını bu şekilde aldığı ifade ediliyor.
KONAK ADINI NEREDEN ALIYOR?
Konak'ın adı, 18. yüzyılda bölgede inşa edilen bir yapıya dayanıyor. İzmir Derebeyi Katipzade Mehmet Çelebi'nin 1700'lü yıllarda meydanda, denize nazır bir konak yaptırmasıyla birlikte bu yapı çevresinde oluşan yerleşim zamanla "Konak" adıyla anılmaya başlandı.
MENDERES ADINI NEREDEN ALIYOR?
Menderes'in adı, yakın dönem idari düzenlemelerle değiştirilmiştir. İlçe, uzun yıllar "Cumaovası" adıyla anılırken, 1989 yılında yapılan düzenlemeyle Cumaovası Havalimanı'nın adının "Adnan Menderes Havalimanı" olarak değiştirilmesinin ardından ilçenin ismi de "Menderes" olarak güncellenmiştir. Bu değişiklikle birlikte ilçe, adını Türkiye Cumhuriyeti'nin eski başbakanlarından Adnan Menderes'ten alarak bugünkü kimliğine kavuşmuştur.
MENEMEN ADINI NEREDEN ALIYOR?
Menemen'in adının kökeni konusunda kesin bir bilgi bulunmamakla birlikte, çeşitli rivayetler öne sürülüyor.
Bunlardan ilki Pers Krallığı dönemine dayanıyor. Söylenceye göre, kendini övmesiyle bilinen bir Pers kralına şehrin kim tarafından alındığı sorulduğunda "men, men" (Farsçada "ben") yanıtını vermesiyle bu ifadenin zamanla "Menemen"e dönüştüğü ileri sürülüyor.
Başka bir rivayet ise Bizans döneminde kullanılan "maino-menau" ifadesinin yüzyıllar içinde dönüşerek bugünkü "Menemen" adına evrildiği yönünde.
