BESLENME VE DİYET UZMANI MEHLİKA ÖKTEM DİYOR Kİ...
Bir lokma alıyorsunuz. Yutuyorsunuz ve günlük hayatınıza devam ediyorsunuz. Peki, siz hayatınıza devam ederken vücudunuz ne yapıyor? Vücudumuzda bir "metabolik trafik" başlıyor. Mide çalışmaya, karaciğer gelen besinleri işlemeye ve dokular enerji kaynaklarını kullanmaya geçiyor. Daha da ilginci, aynı yemeği iki kişi yediğinde vücutlarının verdiği yanıt bile birebir aynı olmayabiliyor. Midenin boşalma hızı, insülin yanıtı ve kişinin metabolik özellikleri oluşan tabloyu değiştirebiliyor. Peki, ilk lokmadan sonraki ilk iki saatte vücudumuzda neler oluyor?
İLK DAKİKALAR
Sindirim, yemek mideye ulaştığında başlamıyor. Yemeği görmemiz, koklamamız ve çiğnemeye başlamamız bile sindirim sisteminin hazırlanmasına yardımcı oluyor. Tükürük salgısı artıyor, mide ve pankreas sindirime hazırlanıyor. Çiğneme sırasında yiyecekler mekanik olarak parçalanıyor, ardından yemek borusundan mideye ulaşıyor. Burada mide yalnızca bir "depolama torbası" gibi davranmıyor. Kas hareketleriyle yiyecekleri karıştırıyor, mide asidi ve enzimlerle sindirimin devamını sağlıyor ve en önemlisi, içeriğin ince bağırsağa hangi hızda geçeceğini kontrol ediyor. Bu hız, yemek sonrası kan şekeri açısından düşündüğümüzden daha önemli. Çünkü karbonhidratın kana geçebilmesi için önce ince bağırsağa ulaşması gerekiyor. Dolayısıyla kan şekerindeki yükseliş yalnızca "Kaç gram karbonhidrat yedim?" sorusuyla açıklanamıyor. Midenin boşalma hızı da bu sürecin önemli parçalarından biri.
30-60 DAKİKALIK BÖLÜM
Yemek ince bağırsağa ulaştığında vücudun başka bir sistemi devreye giriyor. Karbonhidratlar glikoza, proteinler aminoasitlere, yağlar ise yağ asitleri ve diğer bileşenlere ayrılarak emilmeye başlıyor. Ancak bağırsakların görevi sadece "besini kana geçirmek" değil. Bağırsak hücreleri, yemeğin içeriğine yanıt olarak çeşitli hormonlar salgılıyor. Bunlardan özellikle GLP- 1 ve GIP, yemek sonrası metabolik yanıtın önemli parçaları. Bu hormonlar, pankreasa insülin salgılanması konusunda sinyal gönderiyor. GLP-1 ayrıca mide boşalmasının yavaşlamasına ve tokluk sinyallerinin oluşmasına katkıda bulunuyor. Yani yemek yediğimizde bağırsaklarımız adeta beyne ve pankreasa şöyle bir mesaj gönderiyor: "Yemek geldi, hazırlanın." İşte son yıllarda GLP-1 ilaçlarının bu kadar gündemde olmasının arkasındaki fizyolojinin bir bölümü de burada yatıyor. Vücudumuz zaten yemek sonrasında doğal olarak GLP-1 üretiyor; ilaçlar ise bu sistemin etkilerini taklit ediyor. Karbonhidrat içeren bir öğünün ardından glikoz bağırsaktan kana geçmeye başladıkça kan şekeri yükseliyor. Pankreas bu değişimi algılıyor ve insülin salgılıyor. İnsülin denildiğinde çoğumuzun aklına yalnızca "şeker hormonu" geliyor. Oysa insülinin görevi bundan çok daha geniş. İnsülin, glikozun özellikle kas dokusu tarafından kullanılmasına ve fazla enerjinin depolanmasına yardımcı oluyor. Karaciğer de bu sırada çalışıyor. Gelen glikozun bir bölümünü glikojen olarak depolayabiliyor. Burada önemli bir ayrıntı var: Yemek yedikten sonra kan şekerinin yükselmesi tek başına anormal bir durum değil. Yemek sonrası kan şekerinin yükselmesi fizyolojik bir süreç. Önemli olan bu yanıtın ne kadar yükseldiği, ne kadar sürdüğü ve kişinin metabolik durumuyla nasıl ilişkili olduğu. Üstelik aynı öğün herkeste aynı kan şekeri yanıtını oluşturmayabiliyor. Mide boşalma hızı, glikozun bağırsaktan emilimi ve insülin yanıtı kişiden kişiye farklılık gösterebiliyor.
60-120 DAKİKA ARASI
Bir-iki saat geçtiğinde sofrayı çoktan toplamış olabiliriz. Ama vücudumuzun işi bitmiş değil. Besinlerin emilimi devam ediyor, hormonların düzeyleri değişiyor, dokular enerji kaynaklarını kullanıyor ve karaciğer gelen besinleri işlemeye devam ediyor. Üstelik öğünün içeriği bu sürecin ne kadar süreceğini de etkiliyor. "Yemek yedim, iki saat geçti, her şey bitti" demek pek doğru değil. İKİ SAAT ASLINDA İLK KISIM
İki saat, metabolik hikâyenin yalnızca ilk bölümü. İşte bu yüzden "kalori" bütün hikâyeyi anlatmıyor. Öğünün protein, karbonhidrat, yağ ve lif içeriği; besinlerin fiziksel yapısı ve kişinin metabolik özellikleri bu yanıtı değiştirebiliyor. Bu nedenle dengeli beslenme yalnızca "Ne kadar yedim?" sorusuyla değil, "Ne yedim ve vücudum buna nasıl yanıt verdi?" sorusuyla da değerlendirilebilir. Belki de bir sonraki öğünde tabağınıza baktığınızda sadece yemeği görmezsiniz. Çünkü siz ilk lokmayı aldığınız anda vücudunuzda çok daha büyük bir süreç başlamış oluyor: Sindirim, emilim, hormonlar ve depolama aynı anda devreye giriyor. Yemeği bitirdiğimizde vücudumuzun işi yeni başlıyor.
