Daha çok "felç" olarak bildiğimiz inme, tek taraflı olarak kol ve bacakta gelişen güçsüzlük olarak tanımlanan çoğunlukla beyin damarlarında tıkanma veya kanamaya bağlı olarak ani gelişim gösteren bir hastalık. Öte yandan fizik tedavi ve rehabilitasyon alanında yaşanan gelişmeler, hafızamızın derinliklerinde yer alan, "hasta felç geçirir ve ömür boyu yatağa bağlanır" önyargısını tamamen ortadan kaldırıyor. İnmenin hemen ardından başlatıtan rehabilitasyon programları sayesinde hastalar, yaşamlarını kendi kendilerine idame ettirebilme yetilerini yeniden kazanabiliyor. Özel Balçova Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Dal Merkezi'nden Uzman Dr. Ümit Kumkumoğlu, "Rehabilitasyon programlarında amaç hastanın günlük yaşam aktivitelerinde bağımsız olmasının sağlanmasıdır. Bu, bir anlamda hayata geri dönüş programıdır" diyor. Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Uzmanı Dr. Ümit Kumkumoğlu, konu hakkındaki sorularımızı yanıtladı. -İnme geçiren hastada ilk tedavi nasıl olmalıdır?
Bulguların ortaya çıkışı ile birlikte hastanın acilen nöroloji kliğine başvurması ve nörolojik tedavinin tamamlanması gereklidir.
-İnme geçirmiş hastanın tedavisinde, fizik tedavinin yeri nedir?
İnmeli hastanın tedavisinde hastalığın akut süreci ve nörolojik terdavisi tamamlandıktan sonra en büyük görev fizik tedaviye düşer. İnme sonrası tedavi, asla inme sonrasında hastaya ve ailesine, yapılması gereken şeylerin söylenmesi ile sınırlı değildir. Bu süreçte hastaya mutlaka rehabilitasyon desteği verlmelidir. Rehabilitasyon kimi zaman çok ağır hastalarda evde de verilebilir. Ama hastanın yürütülmesi, dengesinin sağlanabilmesi, uzuvlarını tam kullanabilir hale gelebilmesi ve günlük yaşamında bağımsız olabilmesi için mutlaka ya hastane koşullarında ya da fizik tedavi merkezlerinde böyle bir program alması gerekir.
-İnme sonrasında hastanın yeniden normal yaşamına dönebilmesi için ailenin bakımı yeterli olmuyor mu?
Felçli hastanın inme sonrasında ruhsal yönden içine kapanabileceği, yapması gereken egzersizleri yapmayı çok da istemeyeceği, bir şekilde hareket yaptılırken ağrı hissetmesi ve yaptırmak istememesi gibi durumlar sıklıkla görülebilmektedir. Bu süreçte yakınları ne kadar ilgilenirse ilgilensin yapılanlar asla bir rehabilitasyon programının yerini tutamaz. Bütün bunları hesaba kattığımızda, hastanın bunu tek başına veya ailesinin yardımı ile yapabilmesi maalesef mümkün olmuyor ve sonuçta yatağa bağımlı bir hasta grubu ortaya çıkıyor. Bu hem hastanın kendisi için hem ona bakan aile için çok büyük bir sorun, hem de toplum sağlığı açısından masraflı bir şey. Onun için hastanın bir an önce hayata döndürülmesi ve normal işlevini koruyabilecek şekilde rehabilite etmesi çok önemli.
-Her inmeli hasta tamamen iyileşebilir mi?
Tabii ki işin boyutu da çok önemli. Yani meydana gelen tıkanmanın ya da kanamanın büyüklüğü, travmaya bağlı ise travmanın büyüklüğü çok önemli. Her hastada aynı başarıyı sağlamak, hastalığı oluşturan sebebe göre mümkün olmayabilir. Ama mutlaka her hastada bir yol almak rehabilitasyonla mümkün.
-İnmeden ne kadar sonra rehabilitasyon programı başlatılmalı?
Mümkün olan en kısa zamanda bu işe başlamak durumundayız. Üzerinden aylar geçtikten sonra böyle bir programa başlamak maalesef ki başarıyı gölgeler. Hasta daha hastanede yatarken, ilk 48 saati geçirmiş ve çok büyük riskleri yoksa rehabilitasyona başlanmalıdır. Bundan sonrasında ilk aylar çok önemlidir. Hareketin yeniden kazanılması için bu işi sürekli kılmak da çok önemli. Bunu yaparsanız mutlaka yol alırsınız.
-Bu rehabilitasyon programları nerelerde uygulanır?
Hastalar inme sonrasında çoğunlukla fizik tedavi merkezlerinde rehabilite edilir. Günlük geliş gidişi sağlayamaacak kadar ağır hastalar da hastanelerde fizik tedavi ve rehabilitasyon kliniklerinde yatarak tedavilerini görmek durumundalar.
-Rehabilitasyon programları ne kadar sürer?
Bu tabii ki hastaya göre değişir. Program yavaş ilerlediği için biz genellikle "mümkün olan en uzun zaman" diyoruz. Tedavi genellikle 30 gün-30 seans ile sınırlanıyor ama devam edebilir.
-Hastanın kaybedilen fonksiyonlarının yeniden kazanılması için bu tedaviyi uygulamaya başlama ve tedavinin devam süresi nasıl olmalıdır?
Bizim için programın mümkün olduğunca erken başlaması çok önem arzetmektedir. çünkü en iyi fonksiyonel geri dönüş ilk 6 ay içinde gerçekleşmekte ve 2 yıllık süreye yayılmaktadır.
-Felçli hastanın bakım sürecinde nelere dikkat edilmelidir?
Akut inme sonrası özellikle yatağa bağımlı hastalarda oluşabilecek yatak komplikasyonları
önlemek amacıyla;
* Hastanın pozisyonunun düzenlenmesi,
* Ödem oluşumunun engellenmesi,
* Ailenin eğitimi ve bilgilendirilmesi,
* Ortezleme,
* Gerekirse solunum fizyoterapisi uygulanmaktadır.
-Sürekli yatağa bağlı hastada "pozisyonunun düzenlenmesi" ne demek?
özellikle ağır hastalarda, zaman içinde sürekli yatmaktan kaynaklanan bası (yatak) yaraları çıkabilir. Bunu önlemek için hastanın 2 saatte bir pozisyonu değiştirmelidir. Önce sağ, sonra sola doğru döndürmek, sırt bölgesine masaj uygulamak önemlidir. Bunun dışında inme geçirmiş hastada ayakta normal ayak bileği hareketi olmadığı için bacağın ve ayağın pozisyonu istediğimiz şekilde olmaz. Ayağı dik konuma getirmek, bacağı uygun pozisyona getirmek, yani ayağın yana kaymasını engellemek ve sağlıklı ayak pozisyonuna getirmek önemli. Bunu sağlayabilmek için çeşitli atellerden yararlanırız. Bu yapılmazsa uzun süre yatan hastalarda ayakta istenmeyen bir duruş gelişir ki, bu durum daha sonra hasta ayağa kaldırıldığında önemli problemler yaratır. Onun için hasta daha yataktayken pozisyonlama, yani ayağın atele alınması ve ayağın istenen pozisyonunun korunması son derece önemli.
-İnmeli hastada neden ödem oluşur ve bunun oluşumunu önlemek neden önemli?
Felçli hastalarda örneğin elde ödem oluşur. El şişer. Bu durum uzun süre hareketsiz olan uzvun sarkması ve dolaşımının yeterli derecede olmaması ile alakalıdır. Hareketsizliğe bağlı olarak oluşan bir ödem. Düşünün felçli hasta elini kaldıramıyor ve el sürekli sarkık durumda. Siz hareket yaptırmazsanız el iyice şişecektir. Eli yukarıda tutacak şekilde omuz askılarından yararlanarak sarkması engellenir. Bu sırada egzersizleri de düzenli yaptırılırsa hareket de sağlanacağı için dolaşım düzenlenmiş ve ödem engellenmiş olur.
Rehabilitasyon uygulamaları konusunda bazı örnekler
* Hastanın tedavisini üstlenen fizyoterapist çeşitli teknikleri kullanarak pozisyon değiştirme, gelinen pozisyonda durma, pozisyonu koruma ve o pozisyonda egzersiz uygulayabilir.
* Hastanın yatak içinde dönme aktivesini nasıl gerçekleştireceği, oturma konumuna geçebilmesi konusunda çalışmalar yapılır.
* Eklem hareket açıklığını korumaya yönelik olarak pasif egzersiz uygulamaları, yatarken de kalça kontrolünü sağlamaya, diz ve ayak bileğine yönelik egzersiz çalışmaları yapılır.
* Rehabilitasyon uygulamaları içinde denge çalışmaları ve gövde kontrolünün sağlanması önemlidir.
* Tedavi sürecinde belli aşamalardan geçen hasta ayağa kaldırılarak önce paralel bar içinde tutunarak başladığı yürüme çalışmalarını fizyoterapist kontrolünde giderek geliştirir.
* Ayaktaki hastaya denge tahtası üzerinde denge çalışmaları, hasta tarafa ağırlık verme, kalça diz ve ayak bileği hareketlerini geliştirme çalışmaları yapılır. Merdiven inip, çıkma çalışmaları uygulanır.
* Yürüme sırasında ortaya çıkacak sorunlar fizyoterapistin uyarısı ile ve tekrarlarla en aza indirilmeye çalışılır.
* Hasta tedavi sürecinde ayrıca wolker, kanadien baston veya 3 ayaklı baston kullanımları konusunda eğitilir. Amaç hastayı cihazsız ve yardımsız olarak yürütebilmeyi sağlamaktır.
* El fonksiyonlarını arttırmaya yönelik olarak çeşitli el rehabilitasyon uygulamaları yapılır.
