Bir şeyi çok duymak, onu gerçek yapar mı? Son zamanlarda bunu kendime daha sık sormaya başladım. Çünkü hayatım boyunca o kadar çok cümle duydum ki... Ve fark ettim ki bazı cümleleri gerçekten doğru oldukları için değil, çok uzun zamandır duyduğum için doğru kabul etmişim. Bazen bir bilgiyi doğru kabul etmemizin nedeni, kanıtlanmış olması değil, onu defalarca duymuş olmamızdır. Çevremizdeki konuşmalara, sosyal medyada karşımıza çıkan cümlelere, hatta yıllardır doğru kabul ettiğimiz bazı düşüncelere biraz daha dikkatli baktığımızda, ne kadar çok şeyi yalnızca tekrar edildiği için doğru sandığımızı fark ediyoruz.
BİLGİ KİRLİLİĞİ
Geçenlerde bir arkadaşımla çocuk yetiştirme üzerine konuşurken bana oldukça kesin bir ifadeyle, "Bunu yaparsan çocuğun özgüveni kesinlikle gelişir" dedi. Nereden duyduğunu sorduğumda bir sosyal medya videosunu gösterdi. Video yüz binlerce kez izlenmişti. Arkadaşımın buna inanmasını yadırgamadım.
Hepimiz zaman zaman aynı şeyi yapıyoruz. Bir bilgi ne kadar çok karşımıza çıkarsa, ona o kadar aşina oluyor ve aşinalığı doğrulukla karıştırabiliyoruz. Mesela bir Instagram paylaşımında "Çocuğunuza her gün Mozart dinletin, zekâsı gelişsin" yazıyor. Binlerce kişi paylaşmış, anneler yorumlarda kendi deneyimlerini anlatıyor, hatta bir uzman adı da eklenmiş. Bir süre sonra ortada yalnızca bir iddia olduğunu unutuyor, onu gerçek gibi kabul ediyoruz. Oysa asıl soru şu: Bir bilgiyi çok insanın söylemesi, onu gerçekten doğru yapar mı?
Psikolojide psychological myth olarak ele alınan bazı inanışlar tam da böyle yayılıyor. Yeterli bilimsel kanıt bulunmasa bile tekrar tekrar anlatıldıkları için zamanla "herkesin bildiği gerçekler" haline geliyorlar.
Beynimizin yalnızca yüzde 10'unu kullandığımız inancı bunun en bilinen örneklerinden biri. Fikir oldukça çekici: Ya beynimizin geri kalan yüzde 90'ını kullanabilseydik?
Daha zeki, daha yaratıcı, daha başarılı olabilir miydik? Belki içimizde henüz keşfetmediğimiz olağanüstü bir güç vardı. Güzel bir hikâye.
Fakat kulağa hoş gelmesi, onu bilimsel olarak doğru yapmıyor. Aynı durum hayatın pek çok alanında karşımıza çıkıyor. Bunların bazıları tamamen yanlış, bazıları belirli koşullarda kısmen doğru, bazıları ise çok daha karmaşık gerçeklerin basitleştirilmiş hali olabilir. Sorun, hepsinin aynı kesinlikle söylenmesi.
Çünkü bilimsel bir iddianın değeri, ne kadar etkileyici olduğundan değil, ne kadar sağlam kanıtla desteklendiğinden gelir. Bilim, bir iddiayı test eder, araştırır, sorgular, karşılaştırır ve gerektiğinde daha önce kabul edilmiş bir düşüncenin yanlış olduğunu da söyleyebilir.
Yeni kanıt geldiğinde fikrini değiştirebilmesi, bilimin zayıflığı değil, belki de en güçlü tarafıdır. Burada face validity kavramı da oldukça ilginç. Bir testin veya ölçüm aracının, ilk bakışta ölçmesi gereken şeyi ölçüyor gibi görünmesine face validity deniyor. İnternette "Bu 10 soruyu cevapla, bağlanma stilini öğren" veya "Bu testi çöz, narsist olup olmadığını öğren" şeklinde testler görüyoruz. Sorular mantıklı, sonuçlar kesin, grafikler renkli olabilir. Hatta "psychology" kelimesi bile kullanılabilir. Bütün bunlar bize bilimsel bir ölçüm yapıldığı hissini verebilir. Ama bir şeyin bilimsel görünmesi, gerçekten bilimsel olarak geçerli olduğu anlamına gelmez. Bir arkadaşımın bir keresinde yaptığı böyle bir kişilik testinin sonucunu bana gösterip, "Tam benmişim!" dediğini hatırlıyorum.
Sonuç gerçekten de onun kendisiyle ilgili düşündüğü pek çok şeyi söylüyordu. Ama tam da burada durmak gerekiyor. Bir açıklamanın bizi anlatıyor gibi gelmesi, onun bizi bilimsel olarak doğru ölçtüğünü kanıtlamıyor. Sosyal medyada da benzer bir görüntüyle sık sık karşılaşıyoruz: Beyaz önlüklü biri, arka planda bir laboratuvar, ekranda bir beyin görüntüsü ve altında "Scientists have discovered..." cümlesi. Daha devamını okumadan "Demek ki bilimsel" diyebiliyoruz. Oysa önemli olan görüntü değil; araştırmanın nasıl yapıldığı, kaç kişiyle yapıldığı, neyin ölçüldüğü ve başka araştırmacıların da aynı sonuca ulaşıp ulaşmadığı.
Bir araştırmanın sonucunu bir kez görmek de yeterli olmayabilir.
Replication, yani tekrarlama, burada devreye giriyor. Başka araştırmacılar aynı veya benzer çalışmayı yaptığında benzer sonuçlara ulaşıyor mu? Çünkü bilim "Bir kez oldu, demek ki gerçek" demiyor.
Sonuçların farklı araştırmacılar ve koşullar altında tekrar ortaya çıkıp çıkmadığına bakıyor. Mozart örneği de bunun güzel bir göstergesi. Çocuklara Mozart dinletmenin zekâyı artırabileceği fikri bir dönem büyük ilgi gördü. Fakat sonraki araştırmalar bu iddianın popüler kültürde anlatıldığı kadar basit olmadığını gösterdi. Bunu anlatan çok eski bir Çin hikâyesi de var: "Üç kişi bir ayı yaratır." Bir kişi gelip "Şehirde bir ayı var" der. İkinci kişi de aynı şeyi söyler. Üçüncü kişi de söyleyince, ortada gerçekten bir ayı varmış gibi düşünmeye başlayabiliriz. Ama üç kişinin aynı şeyi söylemesi, ayının gerçekten orada olduğunu kanıtlamaz.
Bugün sosyal medya çağında bunun modern versiyonunu yaşıyoruz. Bir bilgi önce bir hesapta çıkıyor, sonra başka biri paylaşıyor, bir influencer anlatıyor, bir podcast'te konuşuluyor, bir gazete haberi yapıyor ve binlerce insan yorum yazıyor. Sonra biz o bilgiyi o kadar çok yerde görüyoruz ki artık sorgulamıyoruz. Çünkü bize tanıdık geliyor. Belki de modern dünyanın en büyük yanılgılarından biri burada: Tanıdık olanı doğru, çok paylaşılanı güvenilir sanmak. Kişisel deneyimlerimiz ise bizi başka bir noktada yanıltabiliyor. "Ben yaptım, bende işe yaradı" cümlesi çok güçlü.
Bir arkadaşım bir dönem her sabah meditasyon yapmaya başladı ve kendisini çok daha iyi hissettiğini söyledi. Deneyimini elbette gerçek buluyorum. Ama buradan "Meditasyon herkesin psikolojik sorunlarını çözer" sonucunu çıkaramayız. Tek bir deneyim, bütün insanlar için geçerli bir bilimsel yasa oluşturmuyor.
İlişkiler konusunda da kendi hayatımızda bunun ne kadar sık karşımıza çıktığını görüyoruz. "Seni seviyorsa seni asla üzmez" gibi cümleler kulağa çok kesin geliyor. Oysa insan davranışı bu kadar basit değil.
Üstelik mesele yalnızca başkalarının bize anlattıkları değil. Hepimizin zihninde yıllardır taşıdığı bazı cümleler var: "Ben böyleyim." "İnsanlara güvenilmez" gibi... Bir arkadaşım yıllar önce bana, "Ben zaten insanlara güvenemem" demişti. Biraz konuştukça bunun aslında onun karakterinden çok, birkaç kötü deneyimin ardından oluşmuş bir sonuç olduğunu fark ettik.
Birkaç insanın davranışı zamanla bütün insanlara dair bir düşünceye dönüşmüştü. Belki kendimiz hakkında bile bazen kanıt yerine hikâyeler taşıyoruz. Bir kez başarısız olduk ve "Ben başarısızım" dedik. Bir ilişki kötü bitti ve "Ben sevilmiyorum" sonucuna vardık. Bir insan bizi hayal kırıklığına uğrattı ve "Kimseye güvenilmez" diye düşündük. Oysa bir olay her zaman bir yasa değildir. Bir deneyim her zaman bir gerçek değildir. Bir his her zaman bir kanıt değildir. Bugün bilgiye ulaşmak hiç olmadığı kadar kolay.
Telefonumuzu açıyoruz; ilişkiler, mutluluk, çocuk yetiştirme, hafıza, travma, bağlanma, kişilik ve başarı hakkında yüzlerce iddia birkaç dakika içinde karşımıza çıkıyor.
BİLGİDEN ÖNCE
Üstelik çoğu zaman bilgiden önce kesinlik geliyor: "Bilim kanıtladı." "Uzmanlar açıkladı." "Psikologlar artık bunu söylüyor." Bazen gerçekten öyledir. Bazen değildir. İşte burada eleştirel düşünme devreye giriyor.
Eleştirel düşünmek her şeye karşı çıkmak değil; bir bilgiye hemen inanmak kadar hemen reddetmemek de demek. Bir iddiayı duyduğumuzda biraz durmak, kaynağına bakmak, nasıl araştırıldığını sormak, kaç kişi üzerinde yapıldığını düşünmek ve başka araştırmacıların aynı sonucu bulup bulmadığını merak etmek demek. Belki de en önemlisi, gerektiğinde "Bilmiyorum" diyebilmek.
Çünkü bilim bize her zaman kesin cevaplar vermeyebilir. Bu, bilimin eksikliği değil; dürüstlüğüdür. Bu yüzden bugün kendime ve belki size de şu soruyu sormak istiyorum: "Bunun doğru olduğunu nereden biliyoruz?" Bir düşüncenin çok eski olması onu doğru yapmaz. Çok insanın inanması da. Sosyal medyada milyonlarca kez paylaşılması da. Kulağa mantıklı gelmesi de. Hatta kişisel olarak deneyimlemiş olmamız bile tek başına yeterli olmayabilir. Çünkü gerçek ile bize gerçek gibi gelen şey arasında büyük bir fark olabilir.
Başkalarının bize anlattığı şeyleri sorgulamak belki kolaydır. Asıl zor olan, yıllardır kendimize anlattığımız hikâyeleri sorgulamaktır. Belki de gerçeği aramak, her zaman yeni bir cevap bulmakla başlamıyor. Bazen elimizdeki cevaba ilk kez gerçekten soru sormakla başlıyor. Ve belki de hayatımızda değiştirmemiz gereken en önemli şey, neye inandığımızdan önce, neden inandığımızdır.
