Doğuştan getirdiklerimizle sonradan öğrendiklerimiz arasındaki çizgi. Hiçbirimiz dünyaya geldiğimizde nasıl bir kadın ya da nasıl bir erkek olmamız gerektiğini bilmiyoruz. Bunu birlikte büyüdüğümüz insanlardan, ailemizden, çevremizden ve toplumdan öğreniyoruz. Küçükken kız çocukları olarak fazla ses çıkarmamayı, anlayışlı olmayı ve başkalarını düşünmeyi öğreniyoruz mesela. Erkek çocukları olarak güçlü görünmeyi, korkularımızı saklamayı ve kendi başımızın çaresine bakmayı... Büyüdükçe bu beklentileri yalnızca duymakla kalmıyor, onları kendi davranışlarımızın bir parçası hâline getiriyoruz. Peki, biz gerçekten böyle miyiz? Yoksa bize böyle olmamız mı öğretildi?
FARKLILIKLAR
Psikoloji okumaya başladığımda ilk öğrendiğim konulardan biri, kadın ve erkek arasındaki farklılıkların nasıl ele alınması gerektiğiydi. O güne kadar doğal kabul ettiğimiz pek çok davranışın, aslında içinde büyüdüğümüz toplumun bize öğrettikleriyle şekillenebileceğini görmek, insanın kendi hayatına da başka gözlerle bakmasına neden oluyor. Bu konuyu anlamak için psikolojide öncelikle iki kavram arasında ayrım yapıyoruz: sex ve gender. Sex, biyolojik cinsiyeti ifade ederken gender, toplumun kadın ve erkek olmaya yüklediği anlamları, beklentileri ve rolleri kapsıyor. Yani biyolojik olarak kadın ya da erkek olmakla, toplumun bizden bir kadın veya erkek olarak nasıl davranmamızı beklediği aynı şey değil. Bu ayrım ilk bakışta basit görünebilir. Ancak hayatımıza biraz dikkatle baktığımızda ne kadar erken yaşlarda şekillenmeye başladığını fark ediyoruz. Bir çocuğun odasının hangi renge boyanacağından başlayabiliyor her şey. Bir kız çocuğu ağladığında teselli ediliyor; bir erkek çocuğuna ise bazen "Erkekler ağlamaz" deniyor. Bunlar yalnızca çocukluk anıları değil. Zamanla davranışlarımızı, duygularımızı ifade etme biçimimizi ve kendimizden beklediklerimizi şekillendiren öğrenme süreçleri. Psikolojide socialisation, yani toplumsallaşma, kişinin içinde yaşadığı toplumun değerlerini, kurallarını ve davranış biçimlerini öğrenmesi anlamına geliyor. Cinsiyet rolleri de bu süreçte aileden, okuldan, arkadaş çevresinden, medyadan ve kültürden öğreniliyor. Üstelik bu öğrenme çoğu zaman açıkça verilen öğütlerle değil, her gün gördüğümüz küçük örneklerle gerçekleşiyor. Bir süre sonra kimsenin bize ne yapmamız gerektiğini söylemesine gerek kalmıyor. Çünkü beklentileri içselleştiriyoruz. Kendi davranışlarımızı bile bu beklentilere göre değerlendirmeye başlıyoruz. Üstelik toplumsal cinsiyet kalıpları yalnızca nasıl davranacağımızı değil, aynı davranışın başkaları tarafından nasıl yorumlanacağını da etkiliyor. İş hayatında kararlı ve iddialı bir erkek liderlik vasfıyla tanımlanırken, aynı özellikleri gösteren bir kadın zaman zaman fazla sert veya otoriter bulunabiliyor. Duygularını açıkça ifade eden bir kadın hassas olarak değerlendirilirken, aynı ihtiyacı dile getiren bir erkek zayıf olmakla suçlanabiliyor. Davranış aynı olsa bile ona yüklediğimiz anlam değişebiliyor. Çünkü insanları yalnızca yaptıklarıyla değil, onlardan ne beklediğimizle de değerlendiriyoruz. Burada önemli bir başka kavram karşımıza çıkıyor: gender stereotypes, yani toplumsal cinsiyet kalıpyargıları. Bunlar, kadınların ve erkeklerin nasıl düşündüğü, hissettiği veya davranması gerektiği konusunda genelleştirilmiş inançlar. Sorun, bu genellemelerin her bireyi aynı kabul etmesi. Oysa iki kadının birbirinden ne kadar farklı olabileceğini, iki erkeğin duygularını ne kadar farklı ifade edebileceğini çoğu zaman gözden kaçırıyoruz. İnsanları anlamaya çalışırken bazen karşımızdaki kişiyi tanımak yerine, onun ait olduğunu düşündüğümüz gruba bakıyoruz.
İLİŞKİLER
Bu durum ilişkilerde de kendini gösteriyor. İnsanların birbirlerinden beklentileri çoğu zaman yalnızca kişisel ihtiyaçlarından oluşmuyor. Büyüdükleri aileler, gördükleri ilişkiler, kültürel değerler ve öğrendikleri kadınlık-erkeklik rolleri de bu beklentileri şekillendiriyor. Erkekten güçlü olması, koruması, geleceği planlaması; kadından anlayışlı olması, ilişkiyi bir arada tutması ve duygusal yükü taşıması beklenebiliyor. Bazen bu beklentiler o kadar doğal kabul ediliyor ki, bunları kimin belirlediğini bile düşünmüyoruz. Kendi hayatıma baktığımda, ilişkilerde zaman zaman aynı noktada buluşamadığımızı fark ettiğim oldu. Ben geleceği, birlikte kurulacak hayatı ve duygusal yakınlığı konuşmak isterken, karşımdaki insan daha çok koşullardan, maddi hazırlıklardan ve önce tamamlanması gereken pratik meselelerden söz edebiliyordu. İlk bakışta bunu kadınların ve erkeklerin farklı düşünmesine bağlamak kolaydı. Fakat zamanla bunun yalnızca cinsiyetle açıklanamayacağını düşündüm. Aileden öğrenilen iletişim biçimleri, kişinin geçmiş deneyimleri, öncelikleri ve duygusal ihtiyaçları da en az toplumsal beklentiler kadar etkili olabiliyor. Belki de ilişkilerde sık sık yaşadığımız anlaşmazlıkların bir kısmı, iki insanın birbirini anlamamasından önce, birbirinden ne beklemesi gerektiğini farklı öğrenmiş olmasından kaynaklanıyordur. Bazen karşımızdaki insanla değil, onun temsil ettiğini düşündüğümüz rolle ilişki kuruyoruz. Erkek olduğu için belli bir şekilde davranmasını, kadın olduğu için bazı ihtiyaçlarımızı kendiliğinden anlamasını bekliyoruz. Oysa karşımızdaki kişi, bizim zihnimizdeki kadın veya erkek tarifine uymak zorunda değil. Onun da kendine ait bir geçmişi, korkuları, ihtiyaçları ve öğrenilmiş davranışları varBurada psikolojinin dikkat çektiği başka bir konu da stereotype threat, yani kalıpyargı tehdidi. Bu kavram, kişinin ait olduğu grupla ilgili olumsuz bir kalıpyargının farkında olmasının, belirli koşullarda performansını veya davranışını etkileyebilmesini anlatıyor. Örneğin kız çocuklarının matematikte erkekler kadar başarılı olmadığı düşüncesiyle büyümesi, onların bu alandaki özgüvenini etkileyebiliyor. Benzer şekilde erkeklerin duygularını göstermemesi gerektiği mesajıyla yetişen biri, yardıma ihtiyaç duyduğunda bunu dile getirmekte zorlanabiliyor. Böylece toplumun bir grup hakkında oluşturduğu beklenti, zamanla o grubun üyelerinin kendilerini nasıl gördüğünü de etkileyebiliyor.
ÇABALAMAK
İnsan bazen kendisine biçilen role uyum sağlamak için çaba gösteriyor; bazen de o rolün dışına çıktığında kendisini suçlu veya yetersiz hissediyor. Elbette kadınlar ve erkekler arasında biyolojik farklılıklar var. Bazı psikolojik özelliklerde de araştırmalarda ortalama grup farklılıkları görülebiliyor. Ancak bir grubun ortalaması, o gruptaki her bireyin nasıl olacağını göstermiyor. Bir kadın başka bir kadından, bir erkek başka bir erkekten çok farklı özelliklere sahip olabilir. Bireysel farklılıkları göz ardı ederek yalnızca cinsiyete bakmak, insan davranışını anlamamızı kolaylaştırmıyor; aksine bizi eksik bir açıklamaya götürüyor. İnsan davranışı tek bir nedene indirgenemeyecek kadar karmaşık. Biyoloji, toplumsal çevre, aile, kültür, kişilik, eğitim ve yaşanmış deneyimler birbirleriyle etkileşim içinde. Bu nedenle bir insanın neden belirli bir şekilde davrandığını anlamak istiyorsak, yalnızca kadın mı erkek mi olduğuna değil, nasıl bir hayat yaşadığına da bakmamız gerekiyor. Yıllar içinde insanları dinledikçe şunu daha iyi anladım: Birbirimizi anlamakta zorlandığımız pek çok durumda, karşımızdaki insanın davranışından önce onun hikâyesini bilmiyoruz. Bazen bir sessizliği ilgisizlik, bir itirazı sevgisizlik, bir duygusal ihtiyacı zayıflık olarak yorumluyoruz. Oysa aynı davranışın arkasında birbirinden çok farklı nedenler bulunabilir. Belki de kadınları ve erkekleri birbirinden ayıran çizgileri konuşurken, insanları birbirine yaklaştırabilecek ortak noktaları unutuyoruz. Hepimizin anlaşılmaya, kabul edilmeye, güvende hissetmeye ve kendimiz olabilmeye ihtiyacı var. Kadınlar Venüs'ten, erkekler Mars'tan gelmiş olabilir mi, bilmiyorum. Ama bildiğim bir şey var: Bazen aynı dünyada yaşarken bile birbirimizin dünyasını tanımak için yeterince çaba göstermiyoruz. Belki de mesele kadınları ve erkekleri birbirinden daha iyi ayırmak değil; kendimizi ve karşımızdakini daha iyi tanımak. Çünkü bazen hayatımız boyunca bize öğretilen rolleri o kadar iyi oynarız ki, bir gün sahneden indiğimizde gerçekte kim olduğumuzu yeniden keşfetmemiz gerekir.
