Yıllar önce Sudan'da bir belgesel hazırlarken yolumuz Darfur'un Niyala kentine düştü. Orada tanıştığımız Darfurlu doktor Meşayir, bölgenin sıkıntılarını anlatmaya gıdayla başlamıştı. Ardından barınmayı, sağlığı, eğitimi saydı. Sudan'dan gelen son haberleri okurken yıllar önce Niyala'da duyduklarımı hatırladım. İran'ı konuşuyoruz, Ukrayna'yı konuşuyoruz. Sudan ise savaş uzadıkça gündemimizde daha az yer buluyor. Afrika'da bunu daha önce de gördük. Bir süre sonra şehirlerin adını bile duymuyoruz. O şehirlerde insanlar hala evlerini terk ediyor. Sudan, Afrika Boynuzu'na komşu. Doğusunda Kızıldeniz'e açılan limanları var. Başkent Hartum'da Mavi Nil ile Beyaz Nil birleşiyor. Nehrin suladığı bereketli topraklarda tarım yapılıyor. Aynı ülkenin Darfur ve Kordofan bölgelerinin bazı kesimlerinde bugün kıtlık riski büyüyor. Kuraklık toprağı zorluyor, savaş insanları evinden ediyor. İnsani yardım için ayrılan kaynak ise ihtiyacı karşılamaya yetmiyor.
ESKİ ORTAKLAR DÜŞMAN OLDU
Sudan'da Nisan 2023'ten beri iki silahlı güçle savaşıyor. Bir tarafta General Abdülfettah el-Burhan'ın komuta ettiği Sudan ordusu var. Karşısında ise Hızlı Destek Kuvvetleri, kısaca RSF. Bu gücün başındaki Muhammed Hamdan Dagalo'yu Sudan'da çoğu kişi Hemeti adıyla tanıyor. Bir zamanlar Burhan'ın yardımcısıydı. Bugün birbirlerine karşı savaşıyorlar.
Hızlı Destek Kuvvetleri'nin geçmişi de bizi Darfur'a götürüyor. Ömer el-Beşir yönetimi, 2000'li yıllarda bölgedeki isyanı bastırmak için Cancevid adıyla bilinen silahlı milislerden yararlandı. Bu milisler, Darfur'da sivillere yönelik ağır saldırılarla anıldı. Beşir yönetimi, 2013'te kökleri bu milislere dayanan Hızlı Destek Kuvvetleri'ni kurdu. Hemeti'nin başında bulunduğu bu yapı zamanla kendi komuta düzenini koruyan, altın madenleri üzerindeki denetiminden de güç alan bir kuvvete dönüştü. 2019'da Beşir devrildiğinde Burhan ile Hemeti aynı taraftaydı. Geçiş döneminde Burhan Egemenlik Konseyi'nin başına geçti, Hemeti de yardımcısı oldu. 2021'de sivil başbakan Abdullah Hamduk'un yönetimine son veren darbede de birlikte hareket ettiler.
Sonra sıra, Hızlı Destek Kuvvetleri'nin düzenli orduya katılmasına geldi. İki taraf bunun hangi takvimle ve kimin komutasında yapılacağı konusunda anlaşamadı. Görünürde ordunun nasıl birleştirileceği tartışılıyordu. İşin ucunda, Sudan'da silahlı gücü ve dolayısıyla iktidarı kimin elinde tutacağı vardı. Nisan 2023'te bu kavga açık savaşa dönüştü. İki komutanın arasındaki iktidar kavgasının bedelini ise yıllardır siviller ödüyor. BM İnsan Hakları Ofisi'nin 17 Kasım'da açıkladığı verilere göre, Sudan'da yıl başından bu yana ölümü doğrulanan 2 bin 230 sivilden 1.630'dan fazlası insansız hava aracı saldırılarında hayatını kaybetti. Su ve elektrik tesisleri de vuruluyor. Bir kasabanın su pompası durduğunda, o kasabanın cepheden kaç kilometre uzakta olduğunun orada yaşayan aileye pek faydası yok.
SAVAŞIN ÇIKARDIĞI HESAP
Sudan'daki savaş, Etiyopya'yla ilişkileri de geriyor. Sudan yönetimi, Etiyopya'yı Hızlı Destek Kuvvetleri'ne destek vermekle suçluyor. Addis Ababa ise Sudan ordusunun Tigray'daki silahlı grupları desteklediğini ileri sürüyor. İki taraf da suçlamaları reddediyor.
Kasım başında Etiyopya, Sudan'ın Asosa'daki konsolosluğunu kapattı. Sınırın Sudan tarafındaki Mavi Nil eyaletinde çatışmalar yoğunlaşırken iki komşunun birbirine ulaşabileceği kanalların açık kalması daha da önemli. Üstelik Sudan ile Etiyopya'nın yıllardır konuştuğu bir su meselesi var. Etiyopya, Mavi Nil üzerinde kurduğu barajdan elektrik üretiyor. Sudan ve Mısır, barajın nasıl doldurulacağı ve işletileceği konusunda bağlayıcı bir anlaşma istiyor.
Sınırdaki gerilim yatışsa bile bu konu masada kalacak. Çünkü Addis Ababa'nın elektrik hesabıyla Sudan'ın ve Mısır'ın su hesabı aynı nehirde buluşuyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın Afrika'ya gösterdiği ilgiyi önemsiyorum. İki yıl önce Türkiye'nin Somali ile Etiyopya'yı Ankara'da bir araya getirmesi, bu ilginin diplomatik karşılığını gösterdi. Türkiye, Sudan'da da ateşkes çağrısı yapıyor. Bana kalırsa Ankara bugün Sudan ile Etiyopya'nın doğrudan konuşmasına katkı verebilir. Sınırda yeni bir olay yaşandığında iki başkentin birbirini arayıp ne olduğunu sorabilmesi bile önemli.
Sudan'ın içinde ise ateşkesin ilk karşılığı, gıda ve ilaç taşıyan araçların ihtiyaç duyulan yerlere ulaşabilmesi olur. Niyala'da Meşayir söze gıdayla başlamıştı. Aradan bunca yıl geçti, o söz hala kulağımda. Nil yine akıyor, kıyısındaki toprak yine bereketli. Ama Sudan'da bir anne, çocuğuna yiyecek bulmak için evinden çıkıyor. Belki kapıyı kilitlerken döneceği günü düşünüyor. Çocuğunun aklındaysa çok daha küçük bir soru var. Bu akşam ne yiyeceğiz anne? Biz yarın başka haberler okuyacağız.
Ben o sorunun Sudan'da kaç evde bir kez daha sorulacağını düşünüyorum.
